بررسی و شناسایی ظرفیت های توریستی شهرستان نهاوند و ارائه راهکارهای لازم برای توسعه آن
تهیه کننده: فاطمه محبی
استاد راهنما: خانم نوری
دبیرستان نور سال  دوم انسانی

تقدیر و تشکــــر:
با تشکر و قدردانی از زحمات سرکار خانم نوری که در این پژوهش ما را یاری کرده اند صمیمانه تشکر و قدردانی می کنیم.

تقدیم به:
جناب آقای دکتر مهدی سنایی، نماینده محترم شهرستان نهاوند و ریاست محترم اداره میراث فرهنگی و گردشگری شهرستان نهاوند.

چکیـده
امروزه گردشگری به عنوان بخش مهمی از فعالیت های توسعه پذیرفته شده و لازم است که از آن در راستای بهبود و شکوفایی مستمر بهره گیریم و از آن به مثابه ی اهرمی در جهت پیشبرد و توسعه مثبت استفاده کنیم. ماهیت این فعالیت ایجاد اشتغال و درآمد و متنوع سازی اقتصاد، مشارکت اجتماعی و استفاده از منابع محلی است. اگر یک برنامه ریزی دقیق و مدون صورت گیرد، گردشگری می تواند موانع و مشکلات فراوانی را مرتفع سازد و شاخص های توسعه را در مناطق تقویت کنید. در این مقاله برخی از مهم ترین جاذبه های طبیعی و تاریخی شهرستان نهاوند به خوانندگان معرفی شده است.
تسریع در اجرای طرح هایی که به تصویب می رسد و در نهایت تهیه بروشور و جزوات راهنمای گردشگران و معرفی مناسب نهاوند به ایران وجهان.

واژگاه کلیدی
گردشگری میراث فرهنگی، توسعه پایدار، گردش گری پایدار.

مقـدمه
غنای میراث های فرهنگی و گرانقدری موهبت های طبیعی و جغرافیایی نهاوند، دست کم بر ساکنان این منطقه پوشیده نیست. هر انسانی که در این منطقه زندگی  می کند، با جلوه های زیبای طبیعی و میراث فرهنگی پیرامون خود آشناست. با این همه به دلیل عرم دسترسی به اطلاعات لازم برخی زوایای میراث فرهنگی و جاذبه های طبیعی این منطقه تاریک و ناشناخته است. به اعتقاد اینجانب، مجموعه ی آثار  شگفت طبیعی، تاریخی و فرهنگی این منطقه در نوع خود بی مانند هستند و از چندان ارزشی برخوردارند که می توانند در فرآیند توسعه ی منطقه و حتی کشور همانند ذخیره ای پایان ناپذیر، به ویژه پس از کاهش یافتن درآمدهای نفتی به اهرم مؤثر توسعه ی اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی تبدیل شود.

موقعیت جفرافیایی و طبیعی
شهرستان نهاوند در جنوب غربی استان همدان و در ناحیه دامنه های شمالی کوهستان گرو (گرین) در 39 درجه و 33 دقیقه تا 34 درجه و 26 دقیقه عرض جغرافیایی و 47 درجه و 53 دقیقه تا 48 درجه و 33 دقیقه طول جغرافیایی قرار گرفته است. این شهرستان از شمال به شهر تویسرکان از جنوب به شهرهای الشتر و نورآبا د (لرستان) از شرق به شهرهای ملایر و بروجرد و از غرب به کنگاور محدود است. ارتفاع نهاوند از سطح دریا حدود 1704 متر می باشد. بلندترین نقطه این شهرستان کوه گرین- در قسمت مشرف به سرچشمه گاماسیاب- با ارتفاع 3188 متر، و پست ترین نقطه نهاوند که پست ترین نقطه استان نیز محسوب می گردد، محل خروج رودخانه گاماسیاب از استان همدان با ارتفاعی معادل 1420 متر از سطح دریاست. آب و هوای نهاوند معتدل کوهستانی است، به گونه ای که در بین شهرهای استان همدان، کوتاه ترین دوره یخبندان در این منطقه رخ می دهد. نهاوند دارای منابعی سرشار از آب های زیرزمینی است که سبب رونق کشاورزی در این منطقه شده است. این شهرستان با وسعتی نزدیک به 1535 کیلومترمربع، 87/7 از مساحت استان همدان را تشکیل می دهد. شهرستان نهاوند شامل چهار بخش مرکزی و خزل، زرین دشت و گیان و چهار شهر شامل نهاوند، فیروزان، برزول، گیان و 182 روستا است. جمعیت شهرستان نهاوند بالغ بر 184160 نفر، با تراکم نسبی 120 نفر در هر کیلومتر مربع می باشند مردم این شهرستان با زبان فارسی به گویش لری و لکی سخن می گویند و دین و مذهب ایشان اسلام و شیعه جعفری است. اقتصاد این منطقه عمدتاً بر پایه کشاورزی استوار است و از مهمترین محصولات آن می توان به: گندم، جو، حبوبات، انواع میوه شامل: سیب، هلو، گلابی، گیلاس و... اشاره کرد.

وجه تسمیه
در خصوص نام نهاوند سخن بسیار گفته اند و اختلاف نظر در این باب بسیار بوده و هست. در طول تاریخ این منطقه نام های متفاوت و تلفظ های گوناگون را پذیرا بوده است، از جملـه: نوح آباد، نیماوند، اینهاوند، ینهاوند، نیوهاوند، نیاوند و یا به قول بطلیموس: نیموآندای. در عصر مادها این منطقه را (نهاوند ماد) می گفته اند و سلوکیان به واسطه سکونت ملکه (لائودیسه) در این منطقه، نام وی را بر این شهر نهادند. ساسانیان (نیماوند) اش می خواندند و و پس از تسلط اسلام بر این منطقه نام های (ماه دینار) و (ماه بصره) بر آن نهادند و زمانی هم (وراحل) گفته می شد. البته بسیاری از صاحبان فرهنگ های لغات را عقیده بر این است که: نهاوند نام شعبه ای از موسیقی است و پرده ای از موسیقی که در نیمه های شب می نواختند.

پیشینه تاریخی
براساس کاوش ها و پژوهش های باستان شناسی در تپه گیان در جنوب غربی شهر نهاوند که اولین بار و به صورت علمی توسط پروفسور رومن گریشمن و ژرژ کنتنو از سوی موزه لوور پاریس در سال 1317 شمسی صورت گرفت، قدمت تمدن در این منطقه با تکیه بر اسناد و اشیاء مکشوفه تا 7000 سال قبل مشخص نمودند. یعنی مقارن با دوره کالکولتیک یا عصر مس، شهر نهاوند در دوره ساسانی یکی از مراکز ایالات اسپهبد نشین هفتگانه این دوره بوده و دژ مستحکمی در آن قرار داشته است. به گونه ای که اعراب در یورش به ایران، فتح نهاوند را فتح الفتوح نامیدند. در عصر سلوکیان معبدی بزرگ در این شهر قرار داشته که محل زندگی مکه (لائودیسه) همسر (آنتیوخوس) ( سومین پادشاه سلوکی) بوده است.
کلمه سرآب از دو کلمه (سر) و (آب) تشکیل شده که به معنی سرچشمه آب   می باشد. در کوه پایه های نهاوند به دلیل آهکی بودن زمین آب حاصل از باران با انحلال آهک به راحتی در زمین نفوذ می کند و به صورت چشمه در سطح زمین جاری می شوند که معمولاً نیز بسیار پرآبند. مهم ترین این سرابها عبارتند از: سراب گیان، گاماسیاب، فرسبان، ملوسان و کنگاور کهنه.

سراب گیان
این سراب جوشان، پرآب و زلال در 21 کیلومتری جنوب غربی نهاوند و در پای کوه های گرو (گرین) از سلسله جبال زاگرس جریان دارد که از جنوب به کوه های گرو و از غرب به زمین های روستاهای ظفرآباد و مهین آباد محدود می شود. آب دهی این سراب در حدود 2500 لیتر در ثانیه است که پس از مصارف آشامیدنی و کشاورزی اهالی روستاهای اطراف، مازاد آن به رودخانه گاماسیاب می ریزد. در مسیر این سراب، جنگلی طبیعی به وسعت بیش از 100 هکتار شامل: درختان قطور و کهنسال بلوط، چنار، زالزالک‌ (گویچ)، گرده، بید، زبان گنجشک، گوجه وحشی، داغداغان، آلوچه، مو، انجیر، ون، گلابی، نبه و بادامک وحشی به وفور دیده می شود. سراب گیان از مراکز مهم گردشگری شهرستان نهاوند و استان همدان است و معمولاً علاوه بر مردم  استان، همواره پذیرای بسیاری از طبیعت دوستان داخلی و خارجی می باشد.

سراب فارسبان
سراب فراسبان در 34 کیلومتری جنوب غربی نهاوند در روستای کمالوند و چهار کیلومتری روستایی به همین نام واقع شده است. متوسط دبی آب آن حدود یک مترمکعب در ثانیه است. آب این سراب پس از برخی مصارف کشاورزی و مشروب کردن زمین های کشاورزی مسیر خود به رودخانه گاماسیاب می ریزد. حدود سی هکتار از اراضی اطراف سراب که بیشتر کوه و تپه اند، توسط اداره ی منابع طبیعی شهرستان نهاوند جنگل کاری شده است. سراب فارسبان که در دامنه های زاگرس در جنوب نهاوند قرار دارد، از تفرجگاه های مهم استان همدان محسوب می شود. در حواسی این سراب درختان کهنسالی با بیش از 500 سال عمر (یادگاری از جنگل های زاگرس) هنوز هم بـرجای مـانده اند. این سرچشمه شگفت آور تفـرجگاه تابستـانی و روزهای تعطیل علاقه مندان طبیعت است. آب و هوای این منطقه در مرز آب و هوای معتدل کوهستانی و آب و هوای نیمه بیابانی قرار گرفته و خصوصیات هر دو نوع آب و هوا را داراست. این منطقه دارای میانگین 5/375 میلی لیتر بارندگی در سال است، که در مقایسه با مناطق مرکزی و شرقی کشور، موجب شده در بیشتر ایام سال از وضعیت مطلوب و آب و هوای دلپذیر برخوردار باشد. آب و هوای شهرستان نهاوند شرایط را معمولاً برای رشد گونه های مقاوم به سرما و خشکی فراهم ساخته است. به همین جهت درختان این منطقه بیشتر از نوع بید مجنون، بیدمشک، اقاقیا و چنارند.

سراب گاماسیاب
سراب گاماسیاب سرچشمه یکی از طولانی ترین رودخانه های کشور است که از دامنه ارتفاعات کوه گرو(مسیر جاده نهاوند به نورآباد لرستان) و در 19 کیلومتری جنوب شرقی نهاوند سرچشمه می گیرد و در امتداد کوه گرو ادامه می یابد و آب رودخـانه های متعددی را مانند حرم آباد، قلقل رود، و خرم رود دریافت می کند و پس از مشروب نمودن مزارع کشاورزی دشت نهاوند، به رودخانه قره سو و در ادامه به کرخه و نهایتاً به هور العظیم می پیوندد. این رودخانه در استان کرمانشاه به قره سو، در استان لرستان به سیمره و در استان خوزستان به کرخه موسوم است. آبدهی متوسط این چشمه حدود 5 مترمکعب در ثانیه است. در بالا دست این چشمه، غاری طبیعی قرار گرفته است و محوطه اطراف سراب نیز جنگل کاری شده است. در مسیر این رود با احداث نیروگاه برق آبی و حوضچـه های پرورش ماهی، در تولید برق و پرورش ماهی بهـره برداری نموده اند. این چشمه جوشان و پرآب با ویژگی های خاص طبیعی، یکی از جاذبه های اصلی گردشگری در استان محسوب می گردد.

سراب ملوسان
این سراب در 15 کیلومتری شمال غربی نهاوندبالاتر از روستای ملوسان و پشت کوه های آردوشان و سیاه دره قرار گرفته او زیستگاه برخی از حیوانات و پرندگان نیز می باشد. آب این چشمه جوشان به صورت رودی جریان می یابد که در بستر آن گونه هایی از ماهیان نیز زندگی می کنند. مازاد آب این چشمه، پس از مشروب کردن زمین های کشاورزی روستاهای مسیر خود به خرم رود می ریزد.سراب کنگاور کهنه این سراب در ادامه کوه های گرو و در 45 کیلومتری غرب نهاوندبعد از روستای کنگاور کهنه قرار گرفته است. آبدهی متوسط این چشمه 5/1 مترمکعب در ثانیه است. اطراف این سراب از تعدادی درخت جنگلی و گردو پوشیده شده است و از دیگر سراب های نهاوند می توان به سراب بنفشه، سراب گنبد کبود، سراب رازانه، و سراب باروداب اشاره کرد. طبیعت و طراوتی دلپذیر که دعوتمان می کند تا لحظاتی را فارغ از دغدغه های شهرنشینی، آرامش از دست یافته را بازیابیم.

گرمابه ی قاضی
گرمابه ی قاضی در راسته ی اصلی بازار شهر نهاوند که موسوم به بازار سنگ میل و کاروان سرای گلشن است واقع شده است. این حمام توسط یک دستگاه راه پله به زیر زمین و سپس به بینه ی حمام متصل می شود. فرم کلی و درونی بنا از دو حمام قبلی تبعیت می کند. پس از طی راه پله ای با سقف گهواره ای، به بخش حمام سرد می رسیم، گرداگرد حوض مرکزی و هشت ضلعی حمام سرد را، حجره ها و رواق هایی که جهت رخت کن تعبیه شده است، تشکیل می دهد. طاق همه این حجره ها به صورت طاق جناقی است. کف اصلی حمام، اندکی پایین تر از کف رختکن ها ست و در ضلع شمال غربی، بین دو رختکن یک هشتی به چشم می خورد که بینه و گرم خانه ی حمام را به هم متصل می کند. جانب چپ این هشتی سرویس بهداشتی این حمام وجود دارد. بعد از هشتی و عبور از یک در طاقی شکل، به گرم خانه می رسیم. برخلاف بینه که از نظر فرم ظاهری هشت ضلعی بود، گرم خانه به صورت چهار ضلعی است سقف بزرگ گرم خانه روی هم رفته بر روی چهار ستون قطور و محکم به ابعاد یک در یک متر و ارتفاع دو متر استوار است. طاق های جناقی و ضربی حمام بر بالای این ستون ها زده شده اند و با هم تشکیل چهار طاق ضربی می دهند. در رأس هر کدام از طاق های ضربی یک هواکش به کار رفته است. ازاره ی حمام، تا حدود یک متری از کاشی های سفید رنگ و کف آن از کاشی های سفید و قهوه ای، عایق شده است. این حمام تا چندی پیش قابل استفاده بوده است و به نظر می رسد بدون این که میراث فرهنگی نظارتی در جهت مرمت و احیای بنا داشته باشد، آن را تغییر کاربری داده اند و به صورت یک قهوه خانه صنعتی تبدیل کرده اند. درب ورودی حمام، که به بازار سنگ میل منتهی می شود، دارای سردری با تزئینات کاشی کاری زرد و سفید رنگ با نوشته هایی از نام ائمه ی معصومین (ع) است. همچنین در بخشی از حمام، بر روی کاشی کاری های بینه، آیاتی از قران کریم که به نظافت و پاکیزگی تأکید دارد، آورده شده است. حمام به طور کلی و نظر گاه شناسی و گاه نگاری مربوط به دوره ی قاجاریه است و بعد از آن بارها مرمت شده است. ضمن این که فرم ظاهری و بخش بزرگی از بنا اصالت خود را همچنان حفظ کرده است.

حمام حاج آقا تراب
حمام حاج آقا تراب نهاوندی در بافت قدیمی شهر در محله علی آباد و در کوچه ای به نام حاج آقا تراب قرار دارد جهت دسترسی به حمام مردانه، ابتدا باید از پنج پله ی سنگی که پایین تر از سطح معبر عمومی قرار گرفته اند عبور کرد. دو طرف پله ها و سکو دو نیم ستون سنگی و طاق نمایی از نوع شاخ بزی تعبیه شده که جلوه خاصی به مدخل ورودی داده است. در طرفین ورودی چند حجره احداث گردیده است در ورودی از چوب گردو ساخته شده و بر بالای آن کتیبه ی سنگی تعبیه شده، در این کتیبه با خط نستعلیق زیبایی وجود دارد. پس از ورودی هشتی زیبایی با پوشش گنبدی قرار دارد. با عبور از این هشتی وارد بینه و رخت کن حمام می شویم، این قسمت دارای چهار ستون سنگی «پایه ستون میان ستون سرستون» است اجزای ستون ها توسط سرب مذاب به یکدیگر متصل شده اند. این ستون ها به شکل متقارن در فضای درونی بینه و پوشش سقف بنا که شامل شش گنبد کوچک به صورت قرینه و یک گنبد بزرگ مرکزی است، استوار نگاه داشته اند. در سمت شرق و غرب بینه حجره ها و طاق نماهای زیبایی احداث گردیده و در سمت شمالی حجره شاه نشین قرار دارد. در سمت جنوبی این حجره دو نیم ستون تزئینی با سه طاق به فرم رومی وجود دارد. در جبهه ی  بیرونی آن صحنه ای از شاهنامه ی جنگ رستم با «دیو سفید» با کاشی هفت رنگ به تصویر کشیده شده است در قسمت مرکزی شاه نشین حوض سنگی قرار دارد که آب آن از قنات محلی تأمین می شده و با حوض سنگی واقع در قسمت مرکزی بینه و گرم خانه ارتباط دارد. دیوار جانبی شاه نشین و حجره ها نیز به آهک بری های ظریف و زیبا شامل نقوش اسلیمی زینت یافته است. در قسمت جلویی حجره های رختکن سکوها با ارتفاع 60 سانتی متر احداث شده است و در زیر این سکوها حفره هایی جهت قرار دادن کفش ایجاد شده است ازاره بینه تا ارتفاع 110 سانتی متر کاشی به رنگ لاجوردی است بر بالای ازاره تا زیر سقف بینه طاق نماهایی تعبیه شده که همه آن ها با زیبایی و هنرمندی خاصی با نقوش خاصی برجسته بر روی زمینه سیاه آهک بری شده است. گرم خانه نیز مانند بینه دارای چهار ستون سنگی است و سقف آن متشکل از هشت طاق است و در قسمت شرقی گرم خانه خزینه ی گرم و سرد قرار دارد کف گرم خانه دارای دو ردیف کانل است که یکی از آن ها محل عبور گرمای تون حمام بوده و گرمای محیط حمام را می نموده است و کانال دیگر کانال آب برگشتی ناشی از شستشو پاشوره های حوض است. کف بینه و گرم خانه از سنگ هم جنس و همگون با حوض های داخل بینه و گرم خانه است. در شمال حمام مردانه بخش زنانه قرار دارد و هفت پله از سطح کوچه پایین تر است. در وسط بینه حمام حوض سنگی زیبایی تعبیه شده و بر خلاف بینه مردانه فاقد ستون و پوشش آن گنبدی است که روی یک فضای شش ضلعی مرکب از فیلپوش ها استوار شده است. فضای داخلی گنبد با طرح های هندسی ساده تزئین شده و به تعداد اضلاع این بینه حجره ها و طاق نماهایی پیرامون حوض سنگی احداث گردیده است. پس از عبور از میان در گرم خانه حمام با دو ستون سنگی بزرگ دیده می شود مصالح حمام از آجر، ساروج، و سنگ بوده و جهت اتصال پایه ی ستون – میان ستون و سر ستون ها از سرب مذاب استفاده شده است. کف حمام نیز با سنگ هایی به رنگ خاکستری مفروش گردیده و بدنه گرم خانه نیز با اندود ساروج پوشش داده شده است. گردشگری شهر تاریخی نهاوند محسوب می شود و به معرفی آداب و رسوم حمام های تاریخی ایران پرداخته است. این اثر به شماره 14920 در تاریخ 22/9/1365 در فهرست آثار  ملی ایران به ثبت رسیده است.

گرمابه ی بازار
این اثر، در ضلع جنوبی میدان قیصریه و در امتداد یکی از بازارچه های بخش جنوبی میدان مذکور واقع شده است. ورود به گرمابه از طریق پله هایی به زیر زمین که به شکل راه رویی پیچ دار و دارای طاق نعل اسبی شکل است، انجام می گیرد. پس از طی دالان پیچ دار مذکور وارد بخش بینه ی حمام می شویم. این حمام نیز ماننده حمام حاج آقا تراب از سه قسمت مجزا تشکیل شده است و سیستم ساختاری و آبرسانی و دفع فاضلاب و سیستم هواکش آن تقریباً از ساختار اصلی حمام حاج آقا تراب تبعیت می کند. حمام بازار از نظر وسعت، از حمام حاج آقا تراب کوچکتر است و عمق آن از سطح زمین تا کف اصلی، پایین تر از حمام حاج آقا تراب است، بخش بینه ی حمام  را طاق های جناقی شکل تشکیل می دهند. در پشت طاق ها دهلیزهایی تعبیه شده که محل رخت کن و نگهداری لباس ها بوده است. فرم درونی بینه هشت ضلعی است و در هر ضلع آن یک طاق جناقی وجود دارد. در وسط حمام سرد، یک حوض آن با قطر حدوداً دو متر وجود دارد. برای ایجاد سقف اصلی، که بر بالای حوض واقع شده، از پایه های اصلی دهلیزها استفاده شده است. سقف گنبدی شکل این حمام از یک طاق ضربی تشکیل شده است. رأس طاق دارای یک هواکش است و از این طریق هوای حمام تحویه می شود پس از بینه و عبور از هشتی به گرم خانه های حمام می رسیم. تأسیسات بهد اشتی حمام در جانب راست هشتی قرار دارد و حمام گرم از دهلیزها و حجره هایی، با طاق های جناقی تشکیل شده که در هر دهلیزی سکویی جهت نشیمن مردم ساخته شده است. ازاره ی بنا تا ارتفاع حدوداً یک متر، از کاشی های سفید رنگی در ابعاد 10  در 10 سانتی متر و با نظم خاصی، تشکیل شده است. جهت استفاده ی راحت تر مردم از آب، در وسط هر دهلیز حوضچه ی سنگی چند ضلعی، نصب گردیده است. در ضلع جنوب غرب گرم خانه دوش های آب سرد و گرم دیده می شود. اینها در زمان های بعدی به مجموعه ی حمام اضافه شده اند. سیستم گرمادهی و سوخت رسانی حمام بیشتر از مواد سوختی نفتی و گازی است. در گذشته گرما دهی حمام از طریق مواد چوبی و برگ فضولات حیوان تأمین می شد. این مواد در تون حمام که امروزه در بخش جنوب شرقی واقع شد ریخته می شده است. آب حمام، در گذشته دور از طریق یک چشمه که در کنار بقعه ی امامزاده محمد واقع شده است، اما به مرور زمان و با کم شدن آب چشمه و به دنبال آن ازدیاد جمعیت، آب چاه جای گزین آن گردید. فاضلات حمام از طریق کانال های ویژه ی نقل و انتقال فاضلاب به بخش خارجی شهر انتقال می یابد. این گرمابه نیز در بخش های  قدیمی شهر نهاوند واقع شده از و از حمام حاج آقا تراب قدیمی تر است. به نظر می رسد با توجه به ساختار اصلی بنا و مصالح عمده که از آجر و گچ و به سبک دوره ی صفویه ساخته شده است مربوط به این دوره باشد.

مسجد جامع
مسجد جامع بازار نهاوند، در ضلع شمال غربی میدان قیصریه بنا نهاده شده است.
با بررسی های انجام شده توسط نگارنده و گزارش های افواهی گفته می شود که این مسجد مربوط به اوائل ظهور اسلام است. به گفته هئیت امنا و سایرین احتمالاً نام مبارک امام حسن مجتبی (ع) بر روی این مسجد دلالت بر نماز خواندن و به منبر رفتن آن حضرت در مسجد جامع نهاوند داشته است. هر چند که این سخنان مستند به نظر نمی رسند، اما شکی نیست که مسجد ار قدمت نسبتاً زیادی برخوردار است و فرم شبستان مسجد و همچنین نداشتن مناره که از ویژگی های مساجد اولیه اسلام است دلالت بر ساخت آن در سده های نخستین اسلام می نماید. این اندیشه زمانی قوت بیشتری می یابد که تصور کنیم از همان آغاز و کمی بعد از ورود اسلام به ایران و آخرین نبرد اعراب با ایرانیان که در نهاوند روی داده است و موجب فروپاشی حکومت ساسانیان گردیده این مسجد، در همین مکان فعلی بنیان نهاده شده باشد. البته در این جا بحث بر روی بنیاد اولیه است. مسلماً بعد از آن و در دوره های مختلف سلاطین اسلامی، این مسجد بارها مرمت شده است. مسجد از کف میدانی که در فوق ذکر شد حدود هفت الی هشت متری بالاتر واقع شده است و از درون شبستان آن به راحتی بخش های وسیعی از نمای شهر قابل مشاهده است. محراب مسجد که امروزه به محراب امام حسن(ع) شهرت د ارد، در ضلع جنوبی شبستان قرار دارد و دارای یک کاخ جناقی بسیار زیبا و جذاب است. تمام سقف طاق ها و طاق نما توسط گچ عایق شده است. منبری که در کنار محراب واقع شده است به منبر امام حسن(ع) شهرت دارد. این منبر از چوب قرمز سخت و محکمی ساخته شده است. در جانب شمال غرب شبستان مسجد، درب چوبی سیاه رنگی با ضخامت زیاد و کلون چوبی قطور دیده می شود که به بازار شهر منتهی می گردد. این در نیز قدیمی است. نمای بیرونی مسجد که مقابل قیصریه واقع شده دارای طاق نماهای جناقی و پنجره هایی است که گرادگرد آن ها به شیوه ی زیبایی آجرکاری شده است. نمای کلی مسجد را، در قسمت پایین این پنجره ها به شیوه ی آجرکاری مشبک، تزئین کرده اند پایه های اصلی تا ارتفاع چهار متر از سنگ و سیمان ساخته شده است. این تعمیرات در دوره های بعد و بخشی از آن با حمایت و نظارت واحد میراث فرهنگی نهاوند انجام شده است.

جاذبه های گردشگری
منطقه نهاوند با ترکیبی از میراث طبیعی بکر و با طروات و میراث فرهنگی کهن و ارزشمند، همواره پذیرای دوستداران تاریخ و طبیعت بوده و هست. و بی تردید ذکر تمامی آن چه نهاوند نامیده می شود در این مقال نمی گنجد، پس به اختصار وصفی کوتاه از این سرزمین در این صفحات آمده است و لازم به یادآوری است که تعدادی از آثارطبیعی و تاریخی که معرفی می گردد، به دلایل متعدد برای بازدید عموم مردم امکان پذیر نمی باشد و صرفاً معرفی تاریخ و فرهنگ و طبیعت این دیار است و البته امیدواریم که در آینده ای نزدیک امکان بهره برداری از این آثار  برای تمامی میهمانان ارجمند مهیا گردد.

تپه ی باستانی گیان
این تپه در 23 کیلومتری جنوب غربی نهاوند، در شهر گیان و در نزدیکی سرابی به همین نام قرار گرفته است. نتایج کاووش در این تپه باستانی، با وجود پنج لایه استقراری از تمدن قدیم گویای زندگانی انسان از عصر مس تا عصر آهن است. آثار و اشیای مکشوفه از این تپه، در موزه ملی ایران و موزه های متعددی از جهان نگهداری و به نمایش درآمده است. این تپه درسال 1310 شمسی به شماره 36 در فهرست آثار ملی ایران به  ثبت رسیده است.

معبد لا ئودیسه
مکان دقیق این معبد هنوز مشخص نیست، اما آثاری که از محله دو خواهران (شمال نهاوند) به دست آمده است، فرضیه وجود معبد را در این محل تقویت می کند. از مهم ترین آثار مکشوفه کتیبه سنگی از جنس مرمر است به ابعاد 36   85 سانتی متر که در سی و سه سطر و به خط یونانی بر سطح آن مطالبی را نقر کرده اند. این کتیبه حاوی دستور پادشاه (آنتیوخوس) سوم به (مندموس) است، مبنی بر انتصاب ملکه (لائودیسه) به مقام کاهنه بزرگ، و برخورداری وی از حقوق و مزایای مخصوص حوزه حکومتی نهاوند و بخش دیگر کتیبه نامه (مندموس) به اهالی نهاوند است، مبنی بر بزرگداشت دستور پادشاه. این کتیبه در موزه ملی ایران نگهداری می شود محوطه منسوب به معبد لائودیسه در تاریخ 30/12/1327 و به شماره 374 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. 

مقبره نعمان ابن مقرن (بابا پیره)
نعمان ابن مقرن، فرمانده سپاهیان اعراب در جنگ معروف نهاوند بوده که در سال 18 یا 21 هجری قمری در همین جنگ به شهادت رسیده است و پیکر وی را بر صخره های کوهستانی مشرف به دشتی وسیع به خاک سپردند این مقبره در روستای قشلاق در 8 کیلومتری جنوب غربی نهاوند و در مسیر جاده نهاوند- کرمانشاه قرار دارد.

مقبره شیخ ابو العباس نهاوندی (درب شیخ)
این مقبره در محله قدیمی درب شیخ قرار داردو مزار شیخ ابو العباس ابن محمد فضل نهاوندی، از عرفای نامدار تاریخ تصوف ایران در سده ی چهارم هجری قمری و معاصر با حکومت عضه الدوله دیلمی است. سنگ قبر کنونی، حاکی از آن است که بنای فعلی مقبره مربوط به دوره قاجاریه است.

پل زرامین
این پل که در 5 کیلومتری جنوب غربی نهاوند و بر روی رودخانه گاماسیاب قرار گرفته، یادگاری است از دوره ی قاجاریه. پل زرامین در تاریخ 25/12/1380 و به شماره 5036 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. از دیگر آثاری که عمدتاً مربوط به دوره ی قاجاریه می باشند و در محدوده شهر نهاوند قرار دارند می توان به:
1- مسجد حاج آقا تراب
2- مسجد حاج خدارحم
3- خانه عباد مهران
4- خانه صمصام
5- امامزاده بدیع الزمان
6- خانه فاطمی
7- غسالخانه
8- خانه شهید قدوسی اشاره کرد.
 
سوغات
گز آردی (بادامی، پسته ای)، سنل، حلواگردویی، نقل، عسل، لواشک، خیارشور، لبنیات. امروزه که گردشگری روستایی به عنوان بخش مهمی از فعالیت های توسعه ی روستایی پذیرفته شده لازم است که ازآن درراستای بهبود و شکوفایی مستمر           بخش های مختلف روستا بهره گیریم و از آن به مثابه ی اهرمی در پیش برد توسعه ی مثبت روستایی استفاده کنیم. اطلاعات نشان می دهد که گردشگری روستایی به شدت رشد کرده است و در بسیاری از مناطق روستایی یک فعالیت مکمل و پذیرفته تلقی  می شود. ماهیت این فعالیت ایجاد اشتغال و درآمد و متنوع سازی اقتصاد، مشارکت اجتماعی و استفاده از منابع محلی است. اگر در روستاهایی که تا حدی توان جذب گردشگران را دارند یک برنامه ریزی دقیق و مدون با هدف توسعه ی روستایی انجام پذیرد گردشگری روستایی می تواند موانع و مشکلات فراوانی را مرتفع سازد و شاخص های توسعه را در مناطق روستایی تقویت کند.

توسعه روستایی
توسعه ی روستایی دارای جنبه های گوناگون است و در این زمینه بحث های فراوانی وجود دارد و درباره اش دیدگاه و قلمروهای متفاوتی دیده می شود اما به طور کلی وجه مشترک همه ی این تعارف بهبود کیفیت زندگی انسان هاست و این خود مستلزم کارآمد شدن محیط طبیعی و اقتصادی و اجتماعی روستائیان است. توسعه ی روستایی طیف وسیعی از فعالیت های گوناگون وسیع انسانی را شامل می شود که مردم را به ایستادن روی پای خود و از میان برداشتن ناتوانی های ساختاری موجود غالب می سازد. ناتوانی هایی که آنها را در قرن ها و نسل ها در شرایط نامساعد زندگی به صورت اسیر نگه داشته است (مسیرا، 11:1365). هدف کلی توسعه، رشد و تعالی همه جانبه ی جوامع انسانی است. از این رو، در فرآیند برنامه ریزی برای دستیابی به توسعه و قرار گرفتن در مسیر آن شناخت و درک است درک مقتضیات جوامع انسانی و نیازهای آن ها در ابعاد مادی و معنوی از جمله اقدامات ضروری در این زمینه است. (سعیدی، 5:1377). رشد و توسعه ی جوامع انسانی بر حسب زمان و مکان با توجه به زیست و فعالیت بخشی از آنها در فعالیت های روستایی، برنامه ریزی و توسعه ی روستایی مفهوم پیدا می کند اساساً حوزه های روستایی به عنوان قاعده ی نظام سکونت و فعالیت ملی، نقش اساسی در توسعه ی ملی ایفا می کنند. چرا که توسعه ی پایدار سرزمین در گرو پایداری روستایی به عنوان زیر نظام تشکیل دهنده سرزمین است و پایداری فضاهای روستایی در ابعاد مختلف می تواند نقش مؤثری در توسعه ی منطقه ای و ملی داشته  باشد (رضوانی، 2:1383). تنوع ویژگی های طبعی، اجتماعی، اقتصادی و فضایی – کالبدی کشور باعث شده که هر یک از نواحی روستایی ویژگی ها، امکانات، استعدادها و نیز تنگناها و محدودیت های معینی داشته و به همین ترتیب هر یک با قرار د اشتن سطح معینی از توسعه و سازمان یافتگی، اولویت ها و نیازهای خاصی داشته باشند. این وضعیت به طور کلی لزوم برنامه ریزی روستایی به ویژه در سطح محلی را ایجاب می کند.

گردشگری روستایی
در جهان پر تلاطم کنونی، روستاها به کانون تردد انسان ها بدل گشته اند تا آن جا که برای فرار از زندگی پر هیاهوی شهری و زندگی ماشینی به روستاها سفر می نمایند. امروزه، گردشگری روستایی با توجه به دامنه تقاضا و نیازهای محیط های روستایی روبه توسعه گذاشته است و روز به روز بر اهمیت و جاذبه ی خاص آن افزوده می شود. در فرآیند برنامه ریزی منطقه ای، گردشگری روستایی می تواند به منزله ابزاری برای افزایش اشتغال محلی و بهبود کیفیت زندگی و بالاخره بالا بردن سطح رفاه اقتصادی و امکانات اجتماعی منطقه ای به حساب می آید. گردشگری روستایی به کلی فعالیت ها و خدماتی گفته می شود که توسط کشاورزان مردم و دولت ها برای تفریح و استراحت گردشگران و همچنین جذب گردشکران در نواحی روستایی صورت می گیرد و می توان شامل توریسم کشاورزی، توریسم مزرعه، توریسم طبیعی و توریسم فرهنگی باشد.

گردشگری روستایی راهبردی برای توسعه روستایی
گردشگری روستایی را می توان از دو منظور مورد توجه قرار داد: از یک سو محیط های روستایی و پیرامون آن ها این فرصت را مهیا می کنند تا گردشگران، فارغ از هیاهوی شهری و سیطره ی فناوری در بطن سنتی روستا زمانی را به فراغت بگذرانند و از دیگر سو در کنار آن اقتصاد روستایی وابسته به زمین می توانند راههای تنفس دیگری را نیز تجربه کنند. هر چند گردشگری راه حلی برای تمامی مشکلات روستایی محسوب نمی شود، اما یکی از شیوه هایی است که می تواند آثار اقتصادی مهمی داشته باشد و به نوعی می توان کند شدن روند تخلیه سکونت گاه های روستایی و جریان مهاجرت جمعیت روستایی کمک کند. از دیگر آثار  گردشگری در نواحی روستایی    می توان به موارد زیر توجه کرد:
1- ایجاد اشتغال برای نیروهای مازاد کار و ایجاد فعالیت برای کار مازاد؛
2- تنوع اقتصاد روستایی در کنار دیگر بخش های اقتصادی؛
3- بالا بردن سطوح درآمدی خانوارهای روستایی؛
4- ایجاد تقاضا برای محصولات کشاورزی، صنایع دستی و دیگر محصولات حاصل از فرآوری کشاورزی.
توریسم روستایی می تواند، علاوه بر این که اهداف توسعه ی روستایی از جمله کاهش فقر و امنیت غذایی و افزایش درآمد و اشتغال و جلوگیری از تخریب محیط روستایی را به دنبال داشته باشد، زمینـه استفاده از منابع روستـایی مانند شـرایط آب و هوایی، آداب و سنن، فرهنگ و چشم انداز و منظر طبیعی را فراهم‌ آورد.

گردشگری پایدار روستایی
گردشگری روستایی با ایجاد اشتغال، افزایش سطوح درآمدی، متنوع سازی فعالیت های اقتصادی و افزایش سطح آگاهی های اجتماعی و ایجاد روابط اجتماعی گسترده بین جامعه میزبان و میهمان کمک می کند تا هم از میراث فرهنگی و محیط زیست طبیعی محافظت شود و هم از مهاجرت بی رویه جلوگیری به عمل آید و بهره وری از زمین در جهت توسعه ی پایدار روستایی بهینه گرد. گردشگری روستایی از جمله ظرفیت های مناسبی است که می توان از آن در توسعه ی روستاهای نهاوند نیز استفاده کرد. این نوشتار سعی دارد به بررسی این موضوع در سراب جنگلی روستای فارسبان در شهرستان نهاوند بپردازد.

نتیجه گیری و پیشنهاد
باز شناسی انواع آثار بازمانده از پیشینیان، یکی از خصیصه های انسان معاصر است و همواره با سفرهای محلی، ملی وبین المللی همراه بوده وسفر بدون راهنمای مناسب، موجب اتلاف هزینه ووقت فراوان خواهد بود به ویژه آنکهشتاب، نظم وپیچیدگی از خصیصه های جهان امروز است، در حالیکه رویکرد کشور به استانداردهای صنعت گردشگری و جهانگردی به آرامی در حال شکل گیری وتکامل است، برای توسعه گردشگری نهاوند پیشنهادات زیر خدمتتان ارائه می گردد:
1. با توجه به منابع آب وسراب های گوناگون، زیبا سازی، پارک سازی محیط، افزایش تعداد سطل های زباله، ایجاد آب نماهای متعدد و در صورت امکان دریاچه مصنوعی برای قایقرانی. 
2. تأسیس باغ وحش.
3. اصلاح ورودی وخروجی شهر و ایجاد فضای مناسبی جهت تعمیرگاه (تعمیرگاه اتومبیل، صافکاری، نقاشی، تعمیرگاه موتورسیکلت و جوشکاری) و جمع آوری این تعمیرگاه ها از ورودی و خیابان ها در شهر.
4. انتقال ادارات وپادگان ها از خیابان های اصلی به فضای مناسب وایجاد مراکز تجاری و تفریحی ورستوران های مناسب و... به جای آنها در جهت زیبا سازی و جذب توریست.
5. پاک سازی معابر، سیل گاه و در صورت امکان سرپوشیده کردن مسیل که در ست از وسط شهر عبور کرده و استفاده بهینه از فضایی که ایجادمی شود.
6. ایجاد جاده مخصوص دوچرخه سواری در حاشیه نهر شعبان.

منــابع و مأخــذ
1. نام نشریه: فصل نامه اجتماعی اقتصادی، ناشر مؤسسه فرهنگی علیمرادیان، فرهنگ نامه 11، تهران، بهار 1381
2. نام نشریه: فصل نامه فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی (فرهنگان) فرهنگان12و13و15   

مقاله برگزیده همایش دانش آموزی نهاوند