معرفی شهرستان نهاوند
نهاوند در موقعیت جغرافیایی 48درجه و 24 دقیقه طول شرقی و 23 درجه و 22 دقیقه عرض شمالی از نصف النهار گرینویچ قرار دارد، اختلاف ساعت آن با تهران 13 دقیقه و 28 ثانیه است. این شهرستان از شمال به شهرهای تویسرکان و همدان از خاور به ملایر، از باختر به استان کرمانشاه و از سمت جنوب به استان لرستان محدود است. شهر نهاوند بی شک یکی از شهرهای قدیمی و تاریخی ایران است، اکتشفات تپه گیان که قدمتی برابر با 37 قرن قبل از میلاد دارد و همچنین قرارگیری در سر راه فرعی ابریشم به نهاوند و از نهاوند به بروجرد و از آنجا به اصفهان و فارس، نشان از موقعیت سوق الجیشی منطقه در گذشته داشته است.
از گذشته شهر در دوره ماد و هخامنشیان اطلاعات دقیقی در دست نیست اما با توجه به نزدیکی نهاوند به همدان به عنوان مرکز حکومت ماد و قرابت نهاوند باجاده های دوره هخامنشیان، مطالعه تاریخی بیشتری در مورد این کهن شهر نیاز است تا بتوان در مورد تاریخ این چند دوره، قضاوت کرد. اما با توجه به کتبیه مکشوفه دوره سلوکیان و وجود معبد سلوکی در نهاوند، تاریخ و ساختار شهر را از دوره سلوکیان می توان حدس زد. کتیبه مذکور به خظ یونانی در 32 سطر بر روی قطعه سنگی به ابعاد 46*85 سانتی متر توسط انتی کوس شاه سلوکی به تاریخ 193 قبل از میلاد نوشته شده است. در این دوره ساختار شهر بر اساس شهر نظامی و محوریت قلعه شکل گرفته و طرح آنها بر اساس طرحهای منتظم هندسی بوده است. این فرم شهرها سازمانی شبیه شهرهای یونانی داشتند. در نتیجه قلعه یا کهندژ در مرکز قرار می گرفته و در نهاوند قلعه نظامی شهر به علت قرار گیری در راس شیب طبیعی شهر، در آن زمان هسته اولیه شهر بوده و دیگر فضاهای شهر مانند معبد و فضاهای عمومی شهر در اطراف آن شکل می گرفتند.
در دوره اشکانیان نهاوند دارای اهمیت بود چراکه یکی از هفت خاندان مهم اشکانی به نام کارن در این شهر زندگی می کردند. فرم و ساختار شهر در این دوره نسبت به دوره قبل زیاد متحول نشد. حتی در دوره اشکانیان فرم دایره را حفظ کردند. ساختار شهر نهاوند نیز زیاد در این دوره متحول نشد و محوریت شهر قلعه نظامی آن بود.در دوره ساسانیان دژ نهاوند به عنوان مقر تابستانی یزگرد سوم مورد استفاده قرار گرفت و قلعه و شهر در این دوره مرمت و ساماندهی شد. بازار در این دوره شکل می گیرد که البته محل آن راسته بازار کنونی نبوده و در مرکز بافت و در کنار مسجد جامع قدیمی شهر نزدیک به میدان قیصریه و در محل بازار چهار سوق فعلی شهر بوده که اکنون تخریب شده است. نظام طبقاتی این دوره تاریخی، شهری با طبقات مختلف اجتماعی بوجود آورد که شامل کهندژ با دیوارهای بلند، به عنوان بخش نظامی، شارستان، به عنوان قسمت اصلی شهر که بازار و محله های اصلی شهر در آن شکل می گرفت و در گرداگرد آن سواد که شامل طبقه اجتماعی پیشه وران و روستائیان می شد.در جنگی که بین سپاه ایران و مسلمین در شهر نهاوند به وقوع پیوست نیروه های ایران از سپاه مسلمین شکست خوردند. پس از فتح شهر نهاوند مسلمین توانستند به راحتی دیگر مناطق ایران خصوصا مناطق جنوبی را به تسخیر خود در آوردند. در این دوره ساختار شهر متحول می شود و سواد به ربض تغییر نام می دهد و نظام طبقاتی شهر متحول می شود و مسجد جامع شهر بر روی پایه های قدیمی آتشگاه استوار می شود. بازار در این دوره در محل بازار قدیمی شهر رونقی دوباره می گیرد و در واقع حصار اولیه شهر، حصار قلعه نظامی، را به حصار دوم شهر، حصار شارستان، متصل می کند. در زمان عباسیان شهر نهاوند دست به دست بین سران و حاکمان این سلسله تعویض می شود. در زمان سامانیان در اختلافی که بین این سلسله و پادشاه آل بویه بوجود آمد سامانیان توانستند همدان، نهاوند و دینور را به تصرف خود در آورده و بساط آل بویه را بر چینند.
در زمان شاه عباس اول شهر نهاوند مورد تاخت و تاز عثمانیان قرار گرفت و سپاه عثمانی شهرهای همدان و نهاوند را به تصرف خود در آوردند و قلعه ای در نهاوند بنا کردند. بعد از سال 1011 ه.ق. جنگهای داخلی که در کشور عثمانی به وقوع پیوست، باعث شد تا شاه عباس نهاوند را از تصرف عثمانیان خارج کند و دستور داد تا قلعه نهاوند را تخریب کنند.
در زمان فتحعلی شاه، محمود میرزا پسر پانزدهم فتحعلی شاه در سال 1238 ه.ق. حاکم شهر نهاوند شد و در شهر قلعه ای مستحکم بنا کرد. در مدت 20 ساله حکومت محمود میرزا در نهاوند تلاش فراوانی برای رونق و شکوفایی شهر انجام شد. در این دوره راسته بازار تاریخی فعلی شهر شکل می گیرد و بازار پلی برای ارتباط دروازه و حصار شهر به مرکز شهر و مسجد جامع می شود و بازار قدیمی و میدان قیصریه هسته مرکزی شهر را تشکیل می دهد. سرانجام در دوره ناصریه بعد از سفر ناصرالدین شاه به نهاوند دستور تخریب قلعه نهاوند صادر می شود. بعد از این دوره معماری و شهرسازی نهاوند رو به افول می گذارد و بازار نیز از این قاعده مستثنی نبوده است و در امتداد راسته بازار شهر به طرف دروازه شهر که همان در سرداب امروزی است معماری بازار که ویژگی ها و ارزشهای خود را از دست داده ادامه می یابد.همانگونه که در توضیح موقعیت تاریخی شهر نهاوند آمد، بافت تاریخی نهاوند به لحاظ توجیح مسائل دفاعی و امنیتی شهر، بر روی یک تپه طبیعی قرار گرفته است و در مرکز تپه، کهندژ اصلی و گرداگرد آن لایه ها و طبقات مختلف اجتماعی شهر قرار داشته اند.اما در دوره های متاخر تاریخی اتفاقی که باعث تخریب و نابودی بافت شد و زمان آن تا به 30-20 سال اخیر نیز می رسد، این بود که مهاجرت ساکنین قدیمی شهر از مرکز بافت و اطراف کهندژ به اطراف محدوده بافت که شامل بخشهای تازه ساز وجدید با خیابانها کشی های عریض (در زمان خودش) و دارای خدمات مطلوب شهری جدید بود، صورت پذیرفت و نهایتا مشکلات کالبدی وساختاری محلات قدیمی به لحاظ مطلوب نبودن خدمات شهری این محلات را به محلات ارزان و پست شهر تبدیل کرد.محل قلعه قدیمی شهر کهندژ) و ویرانه های آن نیز بستری مناسب ایجاد کرد تا خانه ها و کوچه هایی بی هویت، به لحاظ معماری، بوجود آید تا دیگر تمام شرایط لازم برای تخریب بنیادین بافت بوجود آید و اوضاع نابسامان بافت روز به روز دچار وخامت بیشتر شود. تا به امروز که در واقع تشخیص خطوط اصلی و ارزشهای بافت قدیم کار بسیار ظریف و کارشناسانه ای است.
به طور کل عوامل تخریب هسته مرکزی بافت را با تاخر زمانی می توان به تخریب کهندژ در مرکزیت بافت (دوره قاجار)، زمین خالی و ویرانه های کهندژ و مصالح حاصل از تخریب آن بستر مناسب ساخت و ساز بدون ضابطه را در مرکز بافت تاریخی ایجاد کرد (اوایل دوره پهلوی)، مهاجرت ساکنین اصلی و قدیمی شهر از مرکز بافت تاریخی به حاشیه و محلات جدید (دوره پهلوی تا به امروز)، ارزانی زمین و رکود اقتصادی مالکیتها در مرکز بافت تاریخی (تا به امروز)، مهاجرت و تملک بدون سند برخی از روستائیان مهاجر و اقشار ضعیف جامعه به مرکز بافت تاریخی، نبود تاسیسات و خدمات مناسب شهری به لحاظ نبود مدیریت صحیح و همچنین ساختار زمین منطقه به لحاظ سفتی و شیب فراوان مرکز بافت تاریخی، دوره جنگ 8 ساله با عراق و بمباران های مکرر و تخریب بناهای زیبا و ساختار کالبدی در مرکز بافت، اعتیاد و نابهنجاری های اجتماعی به علت نرخ بالای بیکاری و اشکالات موجود در طرحهای هادی، تفصیلی و جامع به لحاظ بومی نبودن طرح ها و عدم کنکاش و مطالعه صحیح در لایه های مختلف اجتماعی، فرهنگی و تاریخی شهر دسته بندی کرد.
تقسیمات سیاسی
از نظر تقسیمات کشوری منطقهی نهاوند طی دورههای مختلف تغییراتی داشته است. در تقسیمات مربوط به سال 1329 این شهرستان جزء استان کردستان، در سال 1335 جزء استان کرمانشاهان، در سال 1345 جزء فرمانداری کل همدان و از سال 1355 به بعد در محدودهی سیاسی استان همدان قرار گرفته است. از آن تاریخ بهبعد تغییری نداشته، تا این که در سال 1369، دهستان خزل غربی از بخش خزل شهرستان جدا و به شهرستان کنگاور الحاق گردید
شهرستان نهاوند در حال حاضر از نظر تقسیمات کشوری همان طوری که گفته شد در حوزهی سیاسی استان همدان واقع شده است. این شهرستان به دو بخش مرکزی و خزل با مرکزیت نهاوند و فیروزان تقسیم می شوند.بخش مرکزی شامل پنج دهستان : طریق الاسلام، فضل، کیان، شعبان و گاماسیاب با 115 روستای دارای سکنه و7 روستای بدون سکنه و بخش خزل با مرکزیت فیروزان، شامل دو دهستان: خزل شرقی و سلگی با روستای دارای سکنه و روستای بدون سکنه است.
جمعیت
براساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن 18411375، این شهرستان دارای جمعیتی معادل60 نفربوده است که از این تعداد 67579 نفر (نزدیک به 7/36 درصد) در مناطق شهری نهاوند و فیروزان سکونت داشتهاند و 116581 نفر مابقی (یعنی 3/63 درصد) در مناطق روستایی این شهرستان شامل 183 آبادی دارایسکنه در دو بخش و7 دهستان زندگی می کردهاند
ساکنان شهر نهاوند به گویش نهاوندی، روستاهای تابعه به زبان لری و معمولاً ساکنان بخش خزل به زبان لکی سخن می گویند. با توجه به این که ساکنان منطقه غالباً از اقوام لر می باشند، لذا با فرهنگ و آداب و رسوم و سنن خاص این قوم زندگی می کنند
نوع زندگی
الف - زندگی عشایری شهرستان نهاوند خود فاقد عشایر کوچ رو است، ولی عشایر استانهای هم جوار از جمله لرستان و کرمانشاهان ازارتفاعات و مراتع ییلاقی منطقه، استفاده می کنند. آنها غالباً دامدارند و به پرورش بز و گوسفند می پردازند
ب - زندگی روستایی همانطور که قبلاً توضیح داده شد منطقه دارای 183 روستای دارای سکنه در قالب 7 دهستان و 2 بخش است.اکثر قریب بهاتفاق این روستاها در نواحی دشتی پراکندهاند و توزیع آنها از نحوهی پراکندگی منابع آب و خاک تبعیت میکند
در مبحث جمعیت آمدهاست که در حدود 3/63 درصد جمعیت شهرستان نهاوند در مناطق روستایی زندگیمی کنند. بنابراین می توان گفت که زندگی روستایی، چهرهی غالب زندگی در سطح منطقه است نوع معیشتروستائیان منطقه بر دو پایه کشاورزی و دامداری استوار است. البته کشاورزی دارای اهمیت بیشتری است، به طوری که دیگر فعالیتها را تحتالشعاع خود قرار داده است
هوای مناسب، آب کافی و حاصل خیزی خاک، دشت نهاوند را مناسب کشت محصولات مختلف زراعی نموده است. چنان که بیشترین فعالیت اقتصادی مردم منطقه در این بخش متمرکز می باشد. مهمترین محصولات زراعی منطقه عبارتاند از : گندم، جو، نباتات علوفهای، حبوبات، چغندرقند و... و مهمترین محصولات باغی آنعبارتاند از : سیب، انگور، نباتات هستهدار، گردو و...
بعد از کشاورزی شغل دوم روستائیان منطقه دامداری است. در اکثر روستاهای منطقه مردم در کنار فعالیت زراعی به دامداری نیز مشغول می باشند و به پرورش گاو، گوسفند، بز و انواع طیور می پردازند.
ج - زندگی شهری
همانطور که در مباحث قبل توضیح داده شد، شهرستان نهاوند دارای دو منطقه شهری نهاوند و فیروزان می باشند. شهر نهاوند یکی از قدیمیترین و کهنترین شهرهای کشور است که دارای قدمت چندین هزارساله است
سیمای این شهر همانند اکثر شهرهای کشور دوگانه است. قسمتی دارای بافت قدیمی و سنتی و قسمت دیگر دارای بافت و چهرهی جدید است.
در مبحث جمعیت آمده است که در حدود 7/36 درصد جمعیت شهرستان در دو منطقهی شهری نهاوند وفیروزان سکونت دارند. سکنهی نقاط شهری غالباً در بخش خدمات و سپس در بخشهایی که به صورت غیرمستقیم با بخش کشاورزی و دامداری مرتبط هستند، فعالیّت دارند. فعالیت در بخشهای صنعت و معدن با توجه بهتوان ضعیف معدنی منطقه و عدم سرمایهگذاری در این بخشها بسیار ضعیف است. برابر نتایج مقدماتی سرشماری عمومی نفوس و مسکن شهرستان نهاوند در سال 1375 توزیع جمعیت شاغل در گروههای عمدهی شغلی به ترتیب به شرح ذیل است.
در بخش کشاورزی، جنگل، تعداد 13865 نفر، در بخش خدمات 13487 نفر، در بخش ساختمان10312 نفر، در بخش صنعت 5194 نفر، در بخش آب و برقِ و گاز 201 نفر و در بخش استخراج معدن25 نفر از جمعیت 10 سال به بالا شاغل به کار بودهاند |